Enkonduko

En 1996 la Esperanto-Asocio de Irlando eldonis libreton "Elĉerpaĵoj el la Irlandlingva Literaturo" kompilitan de Liam Ó Cuirc.  La enhavo de tiu libreto aperas nun rete kiel enkonduko kaj trarigardo al iom de la ampleksa irlandlingva literaturo.  La tekstoj aperas en ambaŭ lingvoj, do estas troveblaj en nia irlandlingva sekcio.  

La irlanda (gaela) lingvo apartenas al la granda hindeŭropa lingvofamilio.  Ĝi tre similas al la skotgaela kaj la manksa, kaj ĝi estas parenca al la kimra, kornvala kaj bretona.  Tiuj ses estas la keltaj lingvoj.

La keltoj venis al Irlando en la jaro 300 a.k. kaj ilia lingvo, kombinita kun la antaŭkeltaj lingvoj (homoj loĝis en Irlando ekde 6000 a.k.) formis la gaelan kiu postnelonge estis la sola lingvo parolata en la insulo.

La plej fruaj skribaĵoj, en la tria jarcento p.k., estis per la oghama (oma) alfabeto, kiu konsistas el strekoj.  En la kvina jarcento p.k. alvenis la latina alfabeto kune kun la Kristanismo.

Influis la gaelan lingvon unue la latina, kaj poste la skandinava, la normandfranca kaj la angla.  Tamen ĝi restis sufiĉe pura.

Pro la normandfranca kaj angla invadoj la angla lingvo ekanstataŭis la irlandan unue inter la altrangaj klasoj (pro la subpremo de la irlanda nobelaro ekde la 17-a jarcento).  Tamen estis nur en la 19-a jarcento ke la angla fariĝis la lingvo de la plimulto.  La lingvoŝanĝo okazis iom rapide pro la jenaj kauzoj - la Granda Malsatego (1845 kaj poste); elmigrado al anglalingvaj landoj; la fondado de anglalingvaj unuagradaj lemejoj tra la lando; kaj la manko da estroj kiuj konsilus dulingvecon.  En 1851 nur miliono kaj duono da irlandanoj (23%) parolis la irlandan lingvon.

En la 20-a jarcento D-ro Douglas Hyde fondis la Gaelan Ligon por revivigi la lingvon, kaj kiam la Libera Ŝtato de Irlando fondiĝis en 1922 tiu laboro akcelis.

La lingvo havas kelkajn interesajn trajtojn.  Ĝi estas la sola lingvo en Eŭropo kiu ĉiam uzas la pronomon de la dua persono singulara tú (ci).  Ĝi ne havas vorton por "sinjoro" nek "sinjorino".  Ne ekzistas vortoj por "jes" au "ne";  oni uzas "seá" (estas) kaj "ní hea" (ne estas).  Multaj vortoj, ekzemple "madra" (hundo) estas pli ol 4000 jaraĝa.

La ĉefa vorto kiun la irlanda donis al Esperanto estas "viskio" el "uisce beatha" (la akvo de la vivo).

 



Elĉerpaĵoj kaj Verkistoj

Mia Nigra Azeneto
Pádraig Ó Conaire (1882-1928) naskiĝis en la okcidento de Irlando.  Li laboris en oficejo en Londono ĝis 1914, tiam revenis al Irlando kaj pasigis la ceteron de sia vivo travojaĝante Irlandon sur nigra azeno kaj verkante rakontojn.

Printempa Purigado; La Tero de la Tombejo
Máirtín Ó Cadhain (1906-1970) naskiĝis en graflando Galway.  En 1956 li fariĝis lektoro pri la gaela en Dublina Universitato (Trinity College), kaj en 1967 li fariĝis profesoro. 

La Noktmeza Kortumo
Brian Mac GiollaMeidhre (1757-1805) estis la lasta granda poeto kiu verkis en la irlanda antaŭ la modema renaskiĝo. 

La Veno de la Diablo
An tAthair Peadar Ó Laoire (1839-1920) naskiĝis en graflando Cork.  Li estis pastro kaj verkis "Séadna" kaj aliajn librojn.  Li ankaŭ tradukis irlanden el aliaj lingvoj.

La Meditado de la Melankoliulo
Seán Ó Coileain verkis La Meditado-n en 1814.  Teme ĝi similas al la angla poemo "Elegy in a Country Churchyard" (Elegio en Kampara Tombejo) de Thomas Gray.

La Malĝentilulo kun la Griza Palto
La Fianna estis la profesia armeo de la reo de Irlando en antikvaj tempoj, kaj multaj legendoj rakontas pri iliaj aventuroj.  Fionn estis ilia estro.  En la elĉerpita rakonto la "malgentilulo" kurkonkursis kontraŭ Caol an larainn, venkis lin kaj savis Irlandon.  Li vere estis Manannan Mac Lir (la kelta dio de la maro) alivestite.

La Vizito de Lere
La Libro de Lismore estas manuskripto kiu datumas de la 14-a jarcento, sed la epoko de la rakonto estas la 3-a jarcento.  La traduko devenas de 1907 kaj do estas verŝajne la plej frua traduko Esperanten de irlanda rakonto.  La "Ŝij" estas gefeoj.  Irlanda mitologio enhavas multon pri la kelta felando, kiun oni atingas aŭ trans aŭ sub akvo. 

La Flava Botaŭro
Cathal Buí Mac Giolla Gunna (1690-1755) naskiĝis en graflando Cavan.  Li vagadis tra la provinco Ulster vendante komercaĵojn kaj drinkante la profitojn. 

Dudek Jarojn Kreskante
Muiris Ó Suilleabhain naskiĝis sur la insulo Blasket kaj estis unu el tuta skolo de verkistoj kiuj loĝis sur tiu insulo.

La Svatiĝo de Peig
Peig Sayers

La Batalo ĉe la Vadejo
Tradukis Joy Davies parton de la Bovrabado de Cuailigne (Táin Bó Cuailigne), la plej antikva epopeo en okcidenta Eŭropo.